Samenvatting

De mens stuit in het jaar 2001 op een mysterieuze monoliet. Onderzoekers staan voor een raadsel. Waar komt dit object vandaan, wie heeft hem gezonden en wat is het doel van deze monoliet?

Achtergronden

Over een periode van een paar jaar bewerkte Stanley Kubrick het verhaal The Sentinel tot een sciencefiction film. Hij deed dit samen met de schrijver van dit verhaal: Arthur C. Clarke. De film had als werktitel How the Solar System Was Won, geïnspireerd op de western How the West Was Won, een kassucces uit 1963. MGM bekostigde de film en er werd een budget van ongeveer 11 miljoen dollar vrijgemaakt. Opnames vonden plaats in Engeland in de Borehamwood Studio’s, vanaf 19 december 1965 t/m 7 juli 1966. Het grootste deel van het budget ging op aan de special effects. Er waren voor de hele film 16.000 bewerkingen verspreid over 205 scènes.

Hoofd fotografische effecten was Douglas Trumbull, die door zijn bijdrage aan de wereldtentoonstelling van 1964 de aandacht had getrokken van Stanley Kubrick. Wally Veever was hoofdverantwoordelijk voor de miniaturen die in de film zijn gebruikt. Dit varieerde van modellen van 90 cm voor het model van de Orion Transporter tot 16,5 meter voor het Discovery 1 ruimteschip. Tom Howard verzorgde de optische effecten en Con Pederson stond aan het hoofd van de fotografische effecten. Stuart Freeborn (jawel de man die later Yoda ontwierp) was verantwoordelijk voor de aapmensen die aan het begin van de film te zien zijn.

De score speelt voor deze film een hele belangrijke rol, vandaar dat ik hem wat uitgebreider zal behandelen. Voor de muziek van de film had Stanley Kubrick aanvankelijk componist Alex North ingehuurd, waar hij al mee samengewerkt had met zijn film Spartacus. Tijdens de productie van de film had Kubrick echter al tijdelijke muziek in zijn hoofd (klassieke muziek wel te verstaan) en besloot uiteindelijk deze muziek te gaan gebruiken, een zeer ongebruikelijke keuze voor een sciencefiction film. Stanley Kubrick staat er om bekend alles minutieus voor te bereiden en niets aan het toeval over te laten. Zijn keuze om met Also Sprach Zarathustra van Richard Strauss te openen is dan ook met een goed doordachte reden gedaan. Strauss baseerde zijn symfonische gedicht uit 1896 op het gelijknamige boek van Friedrich Nietzsche. Hierin beschreef Nietzsche de gedachte dat de mens eens zal worden tot de übermensch. De huidige mens kon als tussenfase gezien worden in de evolutie. Voor de film is dit dan ook een uitermate geschikt thema. Het fragment wordt later ook nog gebruikt op het moment dat de mensaap de ingeving krijgt om een bot als wapen te gebruiken.

De wals Die Blaue Donau van Johan Strauss werd gebruikt om het gevoel van gewichtloosheid te versterken. Kubrick gebruikt ook een fragment van Adagio uit Gayane van Khachaturian als begeleiding bij de vlucht naar Jupiter. De muziek versterkt het idee dat de bemanning er alleen voorstaat. Overigens een melodie waar de componist van Alien wel erg goed naar geluisterd heeft. De regisseur gebruikte onder andere ook werk van componist Gyorgy Ligeti die veel atonische koorelementen schreef. Kubrick vond dit zeer geschikt om de onverklaarbare gebeurtenissen te onderstrepen die plaatsvinden in het bijzijn van de monolieten in de film.

De film ging op 2 april 1968 in première en was na een voorzichtige start uiteindelijk één van de grootste kassuccessen ooit voor MGM.

Recensie

De film zal in zijn geheel nooit helemaal te bevatten zijn en er worden meer vragen opgeroepen dan beantwoord. Vaststaat dat 2001: A Space Odyssey zorgde voor een revolutie in de filmwereld en dan met name voor de sciencefiction film. Nog nooit was een film over de ruimtevaart zo realistisch in beeld gebracht. Het gebruik van klassieke muziek voor de film was, en is, zeer baanbrekend. De sets en de hele look van de film zijn werkelijk schitterend. De film blijft bij meerdere kijkervaringen boeien.

Met het risico meer op een predikant te gaan lijken dan een recensist kom ik dan ook tot deze eindconclusie:

Wonderen van de wereld, zoals de geboorte van een kind, de natuur in al zijn grootsheid, zijn onverklaarbaar mooi te noemen. 2001: A Space Odessey heeft dat ook. Onverklaarbaar mooi, boeiend en schitterend. Zo zie ik het dan.

Specificaties

Regisseur: Stanley Kubrick
Schrijvers: Stanley Kubrick en Arthur C. Clarke
Duur : 141 min.
Land: VS / Engeland
Taal: Engels
Geluid: 4-Track Stereo / 70 MM 6-Track
Certificatie: Alle leeftijden
Première: 02-04-1968

Hoofdcast

Keir Dullea (Dr. Dave Bowman)
Gary Lockwood (Dr. Frank Poole)
William Sylvester (Dr. Heywood R. Floyd)
Douglas Rain (HAL)

Opmerkingen

• Uitleg boek van Nietzsche:
  De kluizenaar Zarathoestra verlaat op 30-jarige leeftijd, in gezelschap van zijn wijze slang en adelaar, zijn plaats van kluizenaarschap en mengt zich onder "het volk". Zarathoestra heeft het niet zo op met de gemiddelde mens, die hij beschouwt als een soort evolutionair noodzakelijk stadium tussen aap en "Übermensch". En dat "doel" predikt hij, het worden van de Übermensch. (bron: wikipedia)
• Voor de realisatie van de vele effecten waren ongeveer 18 maanden nodig. De film kreeg hier uiteindelijk ook een Oscar voor.
• In de film zijn 3 monolieten te zien (in de oertijd, in het jaar 2001 en bij Jupiter). De laatste wordt gebruikt als een soort portaal naar de ongekende ruimte, naar een soort van observatieruimte voor de mens.
• Oorspronkelijk zou de film een semidocumentaire worden.
• HAL staat voor: Heuristic Algorithmic Computer
• Als je, gezien het alfabet, 1 letter optelt bij HAL, krijg je het computermerk IBM. Volgens de makers van de film zou dit puur toeval zijn.
• Om te laten zien wat er op een monitor te zien is zijn er filmprojecties gebruikt. Deze techniek is ook gebruikt om te laten zien wat er in een ruimteschip gebeurde.
• Tijdens de aftiteling van de film is weer Die Blaue Donau te horen. Kubrick vond het een goed idee om na het onverklaarbare en ietwat verwarrende einde van de film de kijkers toch met een positief gevoel de zaal uit te laten lopen door deze wals te laten spelen.
• Kubrick wilde dat hij precies mocht zeggen waar de film opgesplitst zou worden voor de pauze van bioscoopvoorstelling. Ook beval hij dat als het licht uitging bij de aanvang van de film dat het publiek in het donker gehuld werd met alleen onheilspellende muziek gedurende ongeveer anderhalve minuut. Deze versie is verkrijgbaar op DVD in een limited kartonnen uitvoering.
• Voor het simuleren van gewichtloosheid in de ruimte is de set van de Discovery 1 ruimtevaarttuig als een centrifuge gebouwd. De camera draait dan mee met de centrifuge, waardoor het lijkt of de bemanning van schip ondersteboven kan lopen. De kosten van deze set waren $750.000.

Dvd en Blu-Ray

De film is verkrijgbaar als 1-disc versie en als een 2-disc S.E versie, beiden met 2.40:1 Anamorphic beeld. Het geluidspoor bevat een Dolby Digital 5.1 track. Zowel beeld als geluid zijn van een uitstekende kwaliteit. Op de S.E. staan een behoorlijk aantal interessante extra’s. De film is ook op Blu-Ray verkrijgbaar.

Kooplinks

Links

• Officiele filmsite (EN)
• Officiele filmsite ter promotie (EN)
• IMDB pagina (EN)
• Engelse fansite die de film probeert uit te leggen

Door Matthijs R.